Bức tranh "Trúc Lâm Đại Sĩ Xuất Sơn Chi Đồ" (Bức tranh Đại sĩ Trúc Lâm rời núi) là một trong những kiệt tác nghệ thuật và tư liệu lịch sử hiếm hoi vô cùng quý giá của Việt Nam thời Trần còn lưu giữ đến ngày nay. Không chỉ là một tác phẩm hội họa xuất chúng, bức họa cuốn này còn tái hiện một cách sống động một sự kiện trọng đại của Phật giáo và Hoàng gia Đại Việt: Phật hoàng Trần Nhân Tông xuất tu từ động Vũ Lâm (Ninh Bình).
Giới thiệu chung về bức tranh
- Tên tác phẩm: Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn chi đồ.
- Tác giả: Trần Giám Như (vẽ năm 1363).
- Nhân vật trung tâm: Trần Nhân Tông (Trúc Lâm Đại sĩ).
- Nơi lưu giữ hiện tại: Bảo tàng Liêu Ninh, Trung Quốc.
Bức tranh không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc mà còn cung cấp cho hậu thế một cái nhìn chân thực về trang phục, nghi trượng, tín ngưỡng và văn hóa của nước Đại Việt thế kỷ XIII - XIV.
Bố cục và Nội dung chi tiết của kiệt tác
Tác phẩm được chia làm 2 phần chính: Lòng tranh (phần hình vẽ) và Đề bạt (phần chữ ghi chép, bình luận). Trong lòng tranh, tác giả đã khắc họa vô cùng tỉ mỉ tổng cộng 82 nhân vật, được chia thành hai mảng đối lập nhưng hòa quyện chặt chẽ:
Đội hình nghênh đón của Vua Trần Anh Tông, là đoàn người từ triều đình ra đón Thái thượng hoàng Trần Nhân Tông, bao gồm:
- Nhóm quan lại và hoàng gia: Đặc biệt, nhóm quan lại đứng phía trước vua Anh Tông đội mũ giống nhau, trong đó có 2 quan võ cầm gươm uy nghi.
- Nhóm phục vụ và nghi trượng: Những người mặc áo chẽn đến nách, đảm nhận các công việc khiêng ngai, kiệu, dắt ngựa, cầm đao và gánh vác các vật dụng. Trong đó có 10 người tay cầm nghi trượng rất uy nghiêm.
Đoàn người xuất sơn từ núi Vũ Lâm đi từ trong núi ra là đoàn người của Trúc Lâm Đại sĩ, mang đậm màu sắc thoát tục của đạo Phật và đạo Lão:
- Nhân vật chính: 1 Vua Trần Nhân Tông (Trúc Lâm Đại sĩ) và 1 đạo sĩ Lâm Thời Vũ cưỡi bò.
- Các đệ tử và người hầu: Gồm 8 tăng sĩ, 4 phu khiêng, 2 phu cầm quạt. Đáng chú ý có sự xuất hiện của tăng nhân Ấn Độ tay cầm tích trượng.
- Động vật mang tính biểu tượng: Hình ảnh hạc dẫn đường và voi tải kinh tạo nên một không gian thiên nhiên hùng vĩ, huyền bí và mang đậm triết lý Thiền tông.
Hành trình lưu lạc và những dấu ấn lịch sử
Tại sao một tác phẩm của Việt Nam lại lưu lạc sang Trung Quốc và có giá trị vô thành vô giá đến vậy? Lịch sử của "Trúc Lâm Đại Sĩ Xuất Sơn Chi Đồ" là một câu chuyện dài đầy thăng trầm:
- Tác giả là người Việt hay Hoa? Có nhiều ý kiến về tác giả Trần Giám Như. Theo các tư liệu thời Nguyên – Thanh như Đồ hội bảo giám, ông sống ở Hàng Châu (Trung Quốc). Tuy nhiên, cách ông vẽ rất chân thực con người và cảnh vật Đại Việt khiến nhiều người tin rằng ông có gốc gác hoặc sự gắn kết mật thiết với người Việt.
- Những lời Đề bạt danh giá: Tranh được bồi lại sau năm 1423. Trên tranh có những phần đề bạt của các danh sĩ như Trần Quang Chỉ (người sông Lô - Đại Việt), Dư Đỉnh (đỗ Tiến sĩ thời Vĩnh Lạc năm 1404) hay Tăng Khải. Các ghi chép này đều ca ngợi công đức của Phật hoàng Trần Nhân Tông.
- Hành trình đến Bảo tàng Liêu Ninh: Ban đầu, tranh được các nhà sưu tầm tư nhân (như họ Hạng) gìn giữ. Sau đó, nó lọt vào cung đình nhà Thanh và được đóng dấu ngự lãm của các vị hoàng đế nổi tiếng như Càn Long, Gia Khánh, Tuyên Thống (Phổ Nghi). Năm 1922, hoàng đế cuối cùng Phổ Nghi đã bí mật tuồn bức tranh ra khỏi Tử Cấm Thành. Đến năm 1949, kiệt tác này chính thức được đưa về lưu giữ tại Bảo tàng Liêu Ninh cho đến ngày nay.
Giá trị vô giá đối với văn hóa – lịch sử Việt Nam
Sự kiện vua Trần Nhân Tông nhường ngôi, vào núi tu hành (năm 1295 tại động Vũ Lâm, Ninh Bình) và sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm là một mốc son chói lọi trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Khi đối chiếu nội dung tranh với các thư tịch cổ như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Thánh Đăng Ngữ Lục, hay Tam Tổ Thực Lục, các nhà nghiên cứu thấy sự trùng khớp đáng kinh ngạc. Hình ảnh Nhân Tông mặc áo hở một bên vai phải trong tranh cũng hoàn toàn tương đồng với bức tượng đá của ngài tại tháp Huệ Quang (Yên Tử).
Lời kết
"Trúc Lâm Đại Sĩ Xuất Sơn Chi Đồ" không chỉ là một bức họa cổ đơn thuần mà là một "thước phim tài liệu" bằng tranh quý giá nhất về thời kỳ vàng son của Vương triều nhà Trần. Nó khẳng định bề dày lịch sử, sự dung hợp tôn giáo (Phật - Lão - Nho) và tinh thần độc lập, tự chủ của dân tộc Việt Nam cách đây hơn 6 thế kỷ.
Trầm Hương Thiên Nhiên |
8 giờ
Trầm Hương Thiên Nhiên |
8 giờ
Trầm Hương Thiên Nhiên |
8 giờ
Trầm Hương Thiên Nhiên |
8 giờ
Trầm Hương Thiên Nhiên |
12 giờ
Tinh Hoa Trầm Hương |
12 giờ
Trầm Hương Thiên Nhiên |
15 giờ
Trầm Hương Thiên Nhiên |
15 giờ
